Frekwencja w atrakcjach turystycznych

Frekwencja w atrakcjach turystycznych

Istotnym element gospodarki turystycznej, który stymuluje zainteresowanie odbyciem podróży do miejsca docelowego (tourism destination) oraz zapewnia zadowolenie odwiedzających te miejsca to atrakcje turystyczne. Przyciągają one jak magnes turystów do regionu jednocześnie pobudzają popyt na inne usługi turystyczne i okołoturystyczne.
Pomagaliśmy w przygotowaniu przez dr hab.  Zygmunta Kruczka dla Polskiej Organizacji Turystycznej raportu zawierającego te dane za rok 2011, 2012 i 2013 z miejsc, które takie dane udostępniły – tj. 361 obiektów w całej Polsce.

Najbardziej rozpowszechniony w literaturze jest podział atrakcji na cztery grupy (Swarbrook 2002):

1. Naturalne atrakcje turystyczne, których walory są związane z fizycznymi elementami środowiska naturalnego, np. plaże, góry, jaskinie, jeziora, rzeki, lasy.
2. Dzieła stworzone przez człowieka, ale w innym celu niż przyciąganie turystów, które z czasem stały się atrakcjami samymi w sobie, np. obiekty prehistoryczne, budynki związane ze znanymi ludźmi, zespoły pałacowo-ogrodowe, ośrodki przemysłowe, budowle sakralne.
3. Miejsca zaprojektowane i zbudowane od podstaw jako atrakcje, np. parki rozrywki, kasyna, uzdrowiska, parki safari.
4. Imprezy kulturalne, sportowe, religijne, festiwale, igrzyska olimpijskie itp.

Typ zewidencjonowanych w raporcie atrakcji to: muzeum, oddział muzeum, przyrodnicze, UNESCO, UNESCO trasa, zamek, pałac, hotel, zabytek techniki i przemysłu, zabytek architektury, sanktuarium, miejsce kultu, klasztor, fortyfikacja, twierdza, militaria, impreza cykliczna, impreza, impreza kulturalna, park rozrywki, skansen, ogród, trasa, park wodny, kolejka, zoo, inne.

Raport – Frekwencja w atrakcjach turystycznych 

Prezentujemy atrakcje turystyczne w Polsce i Europie z różnych perspektyw – od klasycznych teorii turystyki (Leiper, Swarbrooke, MacCannell) po najnowsze trendy rynku turystycznego w 2026 roku. Omawiamy koncepcję szlaku turystycznego jako połączenia infrastruktury, atrakcji i produktu turystycznego (Stasiak 2007), a także wyjaśnia, jak tworzy się produkty sieciowe i liniowe. Poświęcamy również miejsce ekonomii doświadczeń (Pine, Gilmore), która coraz mocniej wpływa na współczesną ofertę turystyczną. Analizowano także dane POT dotyczące 955 atrakcji turystycznych w Polsce (Kruczek, Cichońska 2025), pokazując najpopularniejsze miejsca i strukturę ruchu turystycznego. Wreszcie dochodzimy do aktualnych trendów europejskich, takich jak turystyka eventowa i kulinarna, slow travel, immersive experience czy gamifikacja. Poniższe informacje łączy podejście naukowe z praktycznym i dydaktycznym spojrzeniem na współczesną turystykę.

Atrakcje turystyczne ich fenomen, definicje i typologie

1.1. Czym jest atrakcja turystyczna?

Pojęcie atrakcji turystycznej, pozornie oczywiste, kryje w sobie złożoność, która od dekad zajmuje badaczy. Zygmunt Kruczek (2011) definiuje atrakcję turystyczną jako walory, miejsca i wydarzenia, obiekty i autentyczne wytwory kultury wyższej, oznaczone jako szczególne, mające zdolność przyciągania turystów i decydujące o tym, że wybierają oni dany obszar, a nie inny. Połączone z usługami turystycznymi tworzą produkt turystyczny.

Bardziej minimalistyczne ujęcie pochodzi od Lundberga (1985): atrakcją może być cokolwiek, co zaciekawia turystów. Warto jednak odróżnić walor (zasób przyrodniczy lub kulturowy istniejący obiektywnie), atrakcję (walor z nadaną funkcją turystyczną) i produkt (atrakcję opakowaną w usługi, dostępną rynkowo).

Neil Leiper (1990) zaproponował systemowy model atrakcji turystycznej, oparty na trzech elementach: turyście (podmiocie doświadczenia), jądrze atrakcji (fizycznym lub niematerialnym obiekcie) oraz oznacznikach (informacjach, symbolach, narracji, które nadają obiektowi znaczenie i motywują odwiedziny). Bez oznacznika walor pozostaje niewidzialny dlatego ważne jest kto i jak opowiada o danym miejscu.

Dean MacCannell (2002) wprowadził pojęcie inscenizowanej autentyczności: współczesna turystyka masowa tworzy „tylne sceny” dla turystów, którzy szukają autentyczności, ale napotykają przygotowane, zaprojektowane doświadczenia. Ta paradoksalność jest szczególnie widoczna w atrakcjach dziedzictwa kulturowego, gdzie praca konserwatorska i scenografia turystyczna idą ze sobą w parze.

1.2. Typologie atrakcji – od natury do e-rozrywki

John Swarbrooke (2002) zaproponował typologię, która pozostaje podstawą analiz POT. Obejmuje ona cztery główne kategorie, od których zależy nie tylko charakter oferty, ale i sposób zarządzania, finansowania i marketingu:

• Atrakcje przyrodnicze: parki narodowe, rezerwaty, wybrzeża, góry, jaskinie. Ich zasadniczą cechą jest pierwotność zasobu, lecz jednocześnie największa wrażliwość na nadmierny ruch turystyczny.
• Dziedzictwo kulturowe — muzea, zamki, kościoły, skanseny, archeologiczne stanowiska, obiekty UNESCO. To kategoria o najsilniejszej wartości tożsamościowej i najwyższej frekwencji.
• Atrakcje tworzone dla turystów: parki rozrywki, parki wodne, termy, centra nauki, planetaria, parki miniatur. Wymagają dużych inwestycji, ale generują masową, powtarzalną frekwencję.
• Wydarzenia i eventy: festiwale, inscenizacje, targi, koncerty, mistrzostwa sportowe. Mają charakter czasowy, ale wywołują intensywne emocje i często decydują o wyborze destynacji.

Raport POT za 2024 rok (Kruczek, Cichońska 2025) analizował frekwencję w 955 obiektach, stosując klasyfikację Swarbrooke’a jako bazę. Badanie wykazało, że blisko 80% twardych danych o frekwencji pochodzi z zasobów GUS — głównie dla muzeów, ogrodów zoologicznych i botanicznych. Dla pozostałych kategorii dane są fragmentaryczne lub szacunkowe, co wskazuje na lukę w systemie monitoringu.

2. Szlak turystyczny jako zagospodarowanie, atrakcja czy produkt?

2.1. Trzy wymiary szlaku

Jednym z najważniejszych problemów badawczych polskiej turystyki jest pytanie o naturę szlaku turystycznego. Andrzej Stasiak (2007) zaproponował trójwarstwowe ujęcie, które ma duże znaczenie dla praktyki zarządzania i projektowania oferty:

To rozróżnienie ma implikacje praktyczne. Szlak będący jedynie infrastrukturą nie wymaga narracji ani zarządzania rynkowego a wystarczy znakowanie i utrzymanie. Szlak będący atrakcją wymaga interpretacji: dlaczego warto podjąć tę konkretną podróż, co jest jej sensem i emocjonalnym celem. Szlak jako produkt wymaga z kolei pełnego łańcucha wartości: rezerwacji, pakietowania, certyfikacji jakości, systemu dystrybucji i mierzalnych wskaźników satysfakcji.

Kruczek (2006) podkreśla, że szlaki turystyczne są specyficznym rodzajem produktu turystycznego, ponieważ łączą walory liniowo rozmieszczone w przestrzeni z infrastrukturą towarzyszącą i usługami. Ich wyjątkowość polega na tym, że sama trasa może być atrakcją, podróż jest doświadczeniem, a nie tylko środkiem dotarcia do celu.

2.2. Szlak jako opowieść z narracją i sensem

Współczesna turystyka doświadczeń wymaga, by szlak posiadał spójną narrację – idea, która go integruje, nadaje sens poszczególnym punktom i sprawia, że turysta po przejściu szlaku wraca z historią, a nie tylko ze zdjęciami. Stasiak i Włodarczyk (2010) wskazują, że produkt turystyczny w XXI wieku to nie suma atrakcji, lecz zintegrowane doświadczenie, które angażuje emocje i pozostawia trwały ślad.

Przykłady dobrze zbudowanych narracyjnie szlaków w Polsce to: Szlak Architektury Drewnianej w Małopolsce (opowieść o lokalnym rzemiośle i duchowości), Szlak Wina Lubuskiego (narracja tożsamości regionu), czy Droga Świętego Jakuba (narracja duchowej podróży przejęta z kontekstu europejskiego Camino de Santiago). Każdy z nich łączy miejsca fizyczne z ideą, która motywuje do przejścia całej trasy.

Na poziomie europejskim wzorcem są: Via Egnatia (historyczny szlak od Adriatyku do Konstantynopola), Kulturowe Szlaki Rady Europy (certyfikowane przez Instytut Szlaków Kulturowych w Luksemburgu), czy sieć szlaków pielgrzymkowych Camino de Santiago, która w 2024 roku odnotowała rekordową liczbę ponad 400 tysięcy pielgrzymów przybyłych do Santiago de Compostela.

2.3. Projektowanie produktów sieciowych i liniowych

Kaczmarek, Stasiak i Włodarczyk (2010) definiują produkt turystyczny jako kompleksową ofertę obejmującą walory, usługi, infrastrukturę oraz ich wzajemne powiązania w czasie i przestrzeni. Produkt sieciowy opiera się na powiązaniu różnych atrakcji i podmiotów w kooperującą sieć, bez centrum, ale ze wspólnym systemem jakości, identyfikacji wizualnej i dystrybucji.

Ważne zasady projektowania produktów sieciowych i liniowych:

1. Definicja idei przewodniej – bez silnej narracji szlak jest zbiorem punktów, nie produktem.
2. Selekcja i hierarchizacja atrakcji – nie każde miejsce może być na szlaku; konieczna jest gradacja znaczeń (flagowe, uzupełniające, odkrywcze).
3. Usługi towarzyszące zintegrowane – noclegi, gastronomia, transport, informacja turystyczna muszą być zsynchronizowane z rytmem szlaku.
4. System certyfikacji i jakości – bez standardów dla podmiotów wchodzących w skład szlaku produkt degraduje się do nazwy bez treści.
5. Zarządzanie partnerskie – szlak jako produkt wymaga organizacji koordynującej (LOT, ROT lub dedykowane stowarzyszenie) z budżetem i planem działania.
6. Marketing oparty na opowieści – treści cyfrowe, materiały interpretacyjne, aktywność w mediach społecznościowych muszą mówić o doświadczeniu, nie o kilometrach.

Analiza potencjału promocyjnego szlaków tematycznych w Polsce (POT, Stasiak 2023) wskazała, że największy potencjał mają szlaki tematyczne łączące turystykę kulturową z kulinarną — te kategorie generują najdłuższe pobyty i najwyższe wydatki turystów.

3. Atrakcja jako doświadczenie w ekonomii przeżyć w turystyce

3.1. Od obiektu do emocji poprzez zmianę paradygmatu

Przełom XX i XXI wieku przyniósł powazną zmianę w sposobie myślenia o atrakcji turystycznej. Pine i Gilmore (1999) opisali narodziny gospodarki doświadczeń (experience economy), w której podstawowym towarem nie są produkty ani usługi, lecz niezapomniane przeżycia angażujące emocje. Stasiak (2013) zastosował tę koncepcję do turystyki, wskazując, że branża była i jest swoistym „przemysłem wakacyjnych doświadczeń”, ale dopiero teraz świadomie projektuje produkty silnie naładowane emocjami.

W tradycyjnym podejściu turysta był odbiorcą atrakcji: przychodził, oglądał, odchodził. We współczesnym paradygmacie atrakcja ma angażować wszystkie zmysły, wywoływać określone emocje, dostarczać wiedzy zintegrowanej z przeżyciem i pozostawiać trwały ślad w pamięci. Nowacki i Kruczek (2020) zbadali ko-kreację doświadczeń odwiedzających w polskich muzeach i atrakcjach, potwierdzając, że satysfakcja koreluje silniej z intensywnością emocji niż z ilością oglądanych eksponatów.

3.2. Cztery poziomy angażowania atrakcji

Pine i Gilmore wyróżniają cztery wymiary doświadczenia turystycznego, których połączenie tworzy „sweet spot” najgłębszego zaangażowania:

• Rozrywka i widz po prostu daje się porwać spektaklowi i ogląda przedstawienie.
• Edukacja i odwiedzający angażuje się, zadaje pytania, odkrywa i eksperymentuje.
• Estetyka, bo liczy się klimat miejsca, atmosfera i wrażenia, które chłonie odwiedzający.
• Ucieczka ponieważ uczestnik wchodzi w sam środek doświadczenia: odgrywa rolę, bierze udział w rekonstrukcji historycznej czy gotuje razem z lokalnym kucharzem.

Atrakcje najwyższej klasy, takie jak Muzeum Auschwitz-Birkenau, Kopalnia Soli w Wieliczce czy Muzeum Powstania Warszawskiego angażują wszystkie cztery wymiary jednocześnie. To właśnie ta pełność tłumaczy ich dominującą pozycję w rankingach frekwencji.

3.3. Atrakcje niematerialne jak kulinarne, eventowe i sensoryczne

Atrakcja niematerialna, tradycja, smak, zapach, dźwięk, rytuał zyskuje na znaczeniu nieproporcjonalnie szybko wobec tradycyjnej atrakcji materialnej. Stasiak w analizach turystyki gastronomicznej wskazuje, że gastronomia przestała być „usługą towarzyszącą” i stała się samodzielną atrakcją, motywem podróży i nośnikiem tożsamości regionalnej.

Turystyka kulinarna obejmuje dziś kilka powiązanych segmentów: szlaki wina (lubuskie, małopolskie, dolnośląskie), szlaki piwa rzemieślniczego, festiwale smaku, warsztaty kulinarne z szefem kuchni, wizyty na targi i rynki żywności, doświadczenia agro-turystyczne (zbieranie plonów, wyroby serów, produkcja miodu). Globalny rynek turystyki gastronomicznej przekroczył w 2024 roku wartość 11,5 miliarda dolarów i rośnie w kierunku 40 miliardów w 2030.

Turystyka eventowa to najszybciej rosnący segment rynku europejskiego ponieważ napędza coraz więcej decyzji o wyborze destynacji. W 2025 roku wydatki turystów związane z udziałem w wydarzeniach wzrosły o 7% rok do roku w 12 największych gospodarkach europejskich (Mabrian/Data Appeal, 2026). Istotne kategorie to: festiwale muzyczne, imprezy sportowe, targi i wystawy branżowe, konferencje, inscenizacje historyczne. Polska z wydarzeniami takimi jak Pol’and’Rock (300 tys. uczestników), Malta Festival Poznań czy Festiwal Kultury Żydowskiej w Krakowie (35 tys. gości z 40 krajów) ma silną pozycję w tym segmencie, choć wciąż niedostatecznie zarządzaną z perspektywy turystycznej.

Atrakcje sensoryczne i wellness to rosnąca kategoria doświadczeń, w której ważną rolę odgrywają: zapachy („sensoryka miejsca”), dźwięki (bioacustyka parków i krajobrazów), dotyk (warsztaty rzemiosła, ceramiki, tkactwa) i smak. Ogrody sensoryczne jak Ogrody Sensoryczne w Muszynie, które w 2023 roku odwiedziło kilkadziesiąt tysięcy osób są polskim przykładem tego trendu. W Europie wzorcem są japonistyczne ogrody terapeutyczne i wellness retreaty w Alpach.

Atrakcja infrastrukturalna przekształcona w doświadczenie to osobna kategoria, którą Stasiak (2013) opisuje jako zjawisko „obiekty zagospodarowania turystycznego stające się docelową atrakcją turystyczną”. Aquaparki, termy, kolejki gondolowe, wieże widokowe, mosty wiszące przykładem jest tu Kolejka Gondolowa z Soliny na Górę Jawor w Bieszczadach, która w 2024 roku odnotowała 525 tysięcy pasażerów jako nowa, tworzona atrakcja.

4. Frekwencja w atrakcjach turystycznych w Polsce i analiza danych

4.1. System monitoringu POT to dekada badań

Polska Organizacja Turystyczna zainicjowała badania frekwencji w atrakcjach turystycznych w 2014 roku pionierskie w skali krajowej. Autorem i wykonawcą kolejnych edycji jest prof. Zygmunt Kruczek (AWF Kraków / Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach). W pierwszym raporcie analizowano 363 atrakcje za lata 2011–2013; raport za 2024 rok (Kruczek, Cichońska 2025) obejmuje już 955 obiektów.

Metodologia opiera się na danych GUS (około 80% danych głównie muzea, ogrody zoologiczne i botaniczne), danych własnych gestorów atrakcji, szacunkach ekspertów oraz analizie mediów społecznościowych. Kruczek konsekwentnie wskazuje na istotną lukę: zabytki wpisane na Listę UNESCO i Pomniki Historii w Polsce nie mają systemowego monitoringu frekwencji. Frekwencja na festiwalach i imprezach plenerowych jest podawana szacunkowo i często zawyżana przez organizatorów.

4.2. Dane frekwencyjne według kategorii

Poniższa tabela prezentuje syntetyczne dane frekwencyjne według kategorii atrakcji w Polsce, na podstawie raportów POT za lata 2022–2024:

Dominującą pozycją w polskiej turystyce kulturowej pozostają muzea. W 2023 roku zorganizowano w nich ponad tysiąc sesji, seminariów i konferencji naukowych co wskazuje, że muzea pełnią coraz silniej funkcję przestrzeni wydarzeń, nie tylko kolekcji. Wawel, Muzeum Auschwitz-Birkenau i Muzeum Powstania Warszawskiego są bezspornymi liderami frekwencji w tej kategorii.

W kategorii zamków i pałaców króluje Wilanów (2,8 mln) i Łazienki (2,1 mln) przy czym obie te atrakcje łączą dziedzictwo z rozbudowaną ofertą wydarzeń kulturalnych, co wyraźnie wzmacnia frekwencję pozasezonową.

Tatrzański Park Narodowy to lider wśród parków narodowych i od lat generuje największy ruch spośród polskich atrakcji przyrodniczych, szacowany na 3–4 miliony odwiedzających rocznie, przy jednoczesnym poważnym problemie zarządzania pojemnością szlaków. Paradoksalnie ochrona przyrody i atrakcyjność turystyczna są tu w stałym napięciu.

Nowym, dynamicznym segmentem są atrakcje tworzone dla turystów: Taras Widokowy PKiN w Warszawie (888 tys.), Kolejka Gondolowa na Górę Jawor w Bieszczadach (525 tys., otwarta niedawno), molo w Kołobrzegu (425 tys.) i Planetarium w Chorzowie (384 tys.) pokazują, że nowoczesna infrastruktura rozrywkowo-rekreacyjna przyciąga tłumy, często niezależnie od aury danego miejsca.

4.3. Zróżnicowanie regionalne

Analiza regionalna raportów POT ujawnia silną koncentrację ruchu turystycznego w kilku województwach: małopolskim (Kraków, Tatry, Wieliczka), mazowieckim (Warszawa, Żelazowa Wola), dolnośląskim (Wrocław, kopalnie, Sudety) i pomorskim (Trójmiasto, Malbork, Słowiński Park Narodowy). Regiony wschodnie — podkarpackie, podlaskie, lubelskie — dysponują unikalnymi atrakcjami (Bieszczady, Puszcza Białowieska, Zamość), ale ich frekwencja jest nieproporcjonalnie niska w stosunku do potencjału.

Kruczek wyróżnia w każdym województwie atrakcje flagowe (o znaczeniu wizerunkowym), wspierające (uzupełniające markę regionu) i wschodzące (o potencjale rozwojowym, niskiej jeszcze frekwencji). Ta trójpoziomowa typologia ma bezpośrednie przełożenie na priorytety inwestycyjne ROT-ów i samorządów.

Raport za 2022 rok wskazuje, że polskie parki narodowe odwiedza rocznie kilkanaście milionów turystów w roku 2021, paradoksalnie, frekwencja wzrosła o 12% wobec 2019 roku, mimo pandemicznych ograniczeń, co świadczy o głębokiej zmianie preferencji Polaków w kierunku turystyki przyrodniczej.

5. Nowe trendy w atrakcjach turystycznych z europejskiej perspektywy

5.1. Przegląd trendów 2025–2026

Europejski rynek atrakcji turystycznych przechodzi głęboką transformację. Kongres „Nowe Trendy w Turystyce 2026” (POT, V Europejski Kongres Gastronomiczny) wskazał, że współczesny podróżny poszukuje autentycznych doświadczeń, kontaktu z lokalną kulturą oraz wysokiej jakości usług. Coraz większe znaczenie mają podróże tematyczne. Trendy turystyczne 2026 wskazują wyraźnie na przejście od kolekcjonowania atrakcji do projektowania doświadczeń.

5.2. Immersive experience i ciemność jako atrakcja

Atrakcje immersyjne, oparte na pełnym zanurzeniu w doświadczeniu przeżywają globalny renesans. Muzea porzucają model gabloty z eksponatem na rzecz rekonstrukcji przestrzennych, multisensorycznych instalacji i interaktywnych narracji. Muzeum Powstania Warszawskiego jest tu polskim przykładem wzorcowym — jego model, oparty na emocjonalnej narracji i pełnym zaangażowaniu zwiedzającego, był kopiowany przez kilkanaście muzeów europejskich.

Dark tourism czyli turystyka związana z miejscami tragedii i zbiorowej pamięci — to jeden z najszybciej rosnących segmentów. Auschwitz-Birkenau (ponad 1,7 mln odwiedzających rocznie), Wieluń, obozy jenieckie Sachsenhausen i Dachau, miejsca katastrof przemysłowych — te atrakcje wymagają szczególnie starannej interpretacji i etycznego podejścia do zarządzania odwiedzającymi.

Ciemność (nocoturystyka) to również pewna atrakcja. Słońce zachodzi i robi się jest chłodniej – czytaj mniej upalnie. Można wtedy zwiedzać i zachwycać się np. z pochodniami (może np. ledowymi) to o czym mogliśmy zapomnieć w upale. Możliwa jest też obserwacja nieba w miejscach niezurbanizowanych. Mało kto wie a może i pamięta, że gołym okiem można zobaczyć na niebie nocnym Dr togę Mleczną. W ciemności rozwija się zmysł wzroku ale i smaku – smakując różne produkty turyści mogą skupić się na tym zmyśle mocniej i dostrzec jego nowe możliwości jako atrakcji.

5.3. Gamifikacja, AR/XR i digitalizacja

Technologie rozszerzonej rzeczywistości (AR) i wirtualnej rzeczywistości (XR) stają się standardem w nowoczesnych atrakcjach europejskich. Muzea stosują AR do „ożywiania” eksponatów, zamki i twierdze oferują wirtualne rekonstrukcje historyczne, szlaki turystyczne wyposażane są w aplikacje mobilne z grami terenowymi. Polskie centrum nauki (Copernicus, Experyment w Gdańsku, EC1 w Łodzi) są pionierami interaktywności w Polsce.

Gamifikacja szlaków – questy, geocaching, gry terenowe z fabułą to metoda angażowania rodzin z dziećmi i turystów indywidualnych, którzy szukają aktywnego odkrywania przestrzeni, a nie pasywnej konsumpcji. W Czechach projekt „Kingdom Come: Deliverance 2” był kanałem promocji turystyki przyjazdowej gdzie gra wideo stała się narzędziem marketingu terytorialnego.

5.4. Slow travel, mikro-turystyka i turystyka wellness

Trendy podróżnicze 2026 (Euronews, Smakiem po Mapie, nat.travel) wskazują jednoznacznie: rosnąca liczba turystów odrzuca model szybkiego kolekcjonowania atrakcji na rzecz głębokiego doświadczania jednego miejsca. Slow travel oznacza wydłużenie pobytu, zaangażowanie w życie lokalnej społeczności i rezygnację z „list do odhaczenia”. To nie tylko zmiana preferencji estetycznych, ale i ekonomicznych: turysta „slow” wydaje więcej na lokalną gospodarkę.

Wellness i dobrostan jako motyw podróży wychodzą poza kurorty uzdrowiskowe. Uważność, cisza, kontakt z naturą, „digital detox” — to produkty, które w 2026 roku rosnącym zainteresowaniem cieszą się nie tylko wśród 50+, ale i wśród millenialsów i pokolenia Z. Polskie miejscowości uzdrowiskowe (Krynica-Zdrój, Busko-Zdrój, Iwonicz-Zdrój, Ciechocinek) mają tu naturalną przewagę, którą wciąż za słabo przekształcają w nowoczesne produkty wellness.

5.5. Turystyka tematyczna: literacka, genealogiczna, rzemiosło

Turystyka literacka i biograficzna to niszowy, ale rosnący segment: szlaki śladami wielkich pisarzy (Mickiewicz, Słowacki, Reymont, Conrad), szlakami kompozytorów (Szopena w Żelazowej Woli, Szymanowskiego w Zakopanem) czy szlakami malarzy. W 2026 roku rośnie też zainteresowanie turystyką genealogiczną poszukiwaniem korzeni przez potomków polskiej diaspory w USA, Izraelu i Niemczech.

Turystyka rzemiosła, warsztaty garncarstwa, kowalstwa, tkactwa, garncarstwa, plecionkarstwa — staje się atrakcją niematerialną łączącą doświadczenie z zakupem autentycznego, unikalnego pamiątek. Festiwale rzemiosła i targi produktów regionalnych (przykładem są Europejskie Targi Produktów Regionalnych w Zakopanem) tworzą przestrzeń, w której atrakcja, event i lokalny produkt tworzą synergię.

6. Od diagnozy do strategii i wyzwania oraz rekomendacje

6.1. Problem pomiaru frekwencji

Największą słabością systemu monitoringu atrakcji w Polsce pozostaje fragmentaryczność danych. Kruczek konsekwentnie wskazuje, że zabytki UNESCO i Pomniki Historii nie mają obowiązku raportowania frekwencji, co oznacza, że Stare Miasto w Krakowie, Zamość czy Tykocin są niewidoczne w statystykach. Frekwencja eventowa jest często zawyżana przez organizatorów. Szlaki turystyczne praktycznie w ogóle nie podlegają monitoringowi odwiedzalności.

Rekomendacja: stworzenie jednolitego, cyfrowego systemu monitoringu ruchu turystycznego — wzorem systemów wdrożonych w parkach narodowych (sensory Selectivv, kamery zliczające, dane z telefonii komórkowej) i rozszerzenie go na wszystkie kategorie atrakcji. Obowiązkowe raportowanie frekwencji przez gestorów otrzymujących wsparcie z funduszy publicznych.

6.2. Przepaść między potencjałem a produktem

Polska dysponuje zasobami na europejskim poziomie: drugą co do liczebności kolekcją miejsc UNESCO w regionie, unikalnymi krajobrazami, silną kuchnią regionalną, bogatą tradycją rzemieślniczą. Jednak przekształcenie waloru w produkt turystyczny z profesjonalną obsługą, kompletną usługą, narracyjnym opowiadaniem i systemem dystrybucji pozostaje zadaniem niedokończonym dla większości polskich regionów.

Rekomendacja: program wsparcia dla regionalnych organizacji turystycznych (ROT) w zakresie tworzenia zintegrowanych produktów sieciowych, finansowany ze środków unijnych z naciskiem na jakość, certyfikację i marketing cyfrowy.

6.3. Overtourism vs. undertourism

Polska jednocześnie zmaga się z przeciążeniem turystycznym w kilku punktach (Tatry, Kraków, Morskie Oko) i dramatycznym niedorozwojem turystycznym w rozległych obszarach o dużym potencjale (Suwalszczyzna, Roztocze, Bieszczady, Pojezierze Lubuskie). Brak mechanizmów zarządzania pojemnością turystyczną w parkach i zabytkach z jednej strony, brak systemowej promocji alternatywnych destynacji z drugiej to dwie strony tego samego medalu.

Rekomendacja: wdrożenie systemu pojemności turystycznej dla najwrażliwszych atrakcji, połączone z aktywną kampanią rozpraszania ruchu turystycznego na mniej obciążone, ale równie wartościowe destynacje.

7. Atrakcje turystyczne w skrócie

Atrakcja turystyczna przestała być statycznym obiektem do obejrzenia stała się dynamicznym doświadczeniem do przeżycia, zapamiętania i opowiedzenia. Zmiana ta przenika wszystkie wymiary branży: od konceptualizacji produktu (szlak jako opowieść) przez sposób jego zarządzania (certyfikacja GSTC, monitoring frekwencji) po kanały dystrybucji (media społecznościowe, aplikacje AR, platformy bookingowe).

Polska turystyka wchodzi w tę transformację z bagażem mocnych stron (unikalne zasoby dziedzictwa, rosnąca infrastruktura rekreacyjna, silne eventy) i nierozwiązanych słabości (fragmentaryczny monitoring, przepaść między walorami a produktami, brak systemowego zarządzania szlakami). Dane frekwencyjne POT pokazują, że masowy ruch turystyczny koncentruje się wokół kilkunastu flagowych atrakcji, podczas gdy setki obiektów o regionalnym znaczeniu walczą o widoczność bez odpowiedniego wsparcia narracyjnego i marketingowego.

Trendy europejskie roku 2026 slow travel, immersive experience, turystyka kulinarna i eventowa, gamifikacja, wellness wskazują kierunek: nie więcej atrakcji, lecz głębsze doświadczenia. Dla dydaktyki turystyki oznacza to konieczność nauczania nie tylko o zasobach, ale o ich interpretacji, narracji i zarządzaniu z perspektywy doświadczenia odwiedzającego.

Warto sięgnąć aby rozwinąć temat

• Kaczmarek J., Stasiak A., Włodarczyk B. (2010). Produkt turystyczny. Pomysł, organizacja, zarządzanie. PWE, Warszawa.
• Kruczek Z. (2011). Atrakcje turystyczne. Fenomen, typologia, metody badań. Proksenia, Kraków.
• Kruczek Z. (2005). Polska. Geografia atrakcji turystycznych. Proksenia, Kraków.
• Kruczek Z. (2016). Frekwencja w polskich atrakcjach turystycznych. Problemy oceny liczby odwiedzających. Ekonomiczne Problemy Turystyki.
• Kruczek Z. (2019). Frekwencja w atrakcjach turystycznych w latach 2016–2018. POT, Kraków.
• Kruczek Z. (2024). Frekwencja w atrakcjach turystycznych w roku 2023. POT, Warszawa–Kraków.
• Kruczek Z., Cichońska A. (2025). Frekwencja w atrakcjach turystycznych w roku 2024. POT, Warszawa–Kraków.
• Kruczek Z., Nowak M. (2020). Wpływ pandemii COVID-19 na funkcjonowanie atrakcji turystycznych w Polsce. ResearchGate.
• Leiper N. (1990). Tourist Attraction Systems. Annals of Tourism Research, 17, s. 367–384.
• MacCannell D. (2002). Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej. Wyd. Literackie Muza S.A., Warszawa.
• Mabrian/Data Appeal (2026). Europejska analiza turystyki eventowej w 12 krajach 2025. Raport paneuropejski.
• Nowacki M., Kruczek Z. (2020). Experience marketing at Polish museums and visitor attractions: the co-creation of visitor experiences, emotions and satisfaction. Museum Management and Curatorship.
• Pine B.J., Gilmore J.H. (1999). The Experience Economy. Harvard Business School Press, Boston.
• Stasiak A. (2007). Szlaki turystyczne — zagospodarowanie, atrakcja czy produkt turystyczny? Turystyka i Hotelarstwo 11(2007).
• Stasiak A. (2006). Produkt turystyczny — szlak. Turystyka i Hotelarstwo, nr 10.
• Stasiak A. (2013). Produkt turystyczny w gospodarce doświadczeń. Turyzm/Tourism, Wyd. UŁ.
• Stasiak A. (2023). Analiza potencjału promocyjnego szlaków tematycznych w Polsce. POT, Warszawa.
• Swarbrooke J. (2002). The Development and Management of Visitor Attractions. Butterworth–Heinemann, Oxford.
• EU Tourism Platform (2026). Tourism in 2025: Key Trends, Developments and EU Policy Highlights. transition-pathways.europa.eu.
• Euronews (2026). Top 2026 travel trends: glowcations, literary tourism and year-round alpine escapes.
• Rynek Turystyczny (2026). Turystyka eventowa dynamicznie rośnie — analiza Mabrian/Data Appeal.
• POT (2026). Podsumowanie: Nowe Trendy w Turystyce 2026 i V Europejski Kongres Gastronomiczny. pot.gov.pl.